Miền Trung được dự báo hụt mưa ngay trong những tháng lẽ ra mưa nhiều nhất, mùa đông năm nay nhiều khả năng sẽ ấm hơn bình thường, còn mùa mưa ở Nam Bộ có thể khép lại sớm hơn từ mười đến hai mươi ngày, và đằng sau tất cả những thay đổi ấy là một vùng nước biển nóng lên bất thường cách nước ta hàng nghìn cây số giữa lòng Thái Bình Dương mà giới khí tượng gọi tên là El Niño, cùng người anh em trái tính của nó là La Niña.
Mình tin rằng phần lớn các bạn đã nghe hai cái tên El Niño và La Niña nhiều đến mức quen tai trên các bản tin thời sự, thế nhưng nếu được hỏi hai hiện tượng này khác nhau ở điểm nào, và vì sao một dải nước biển ấm lên hay lạnh đi ở tận ngoài khơi Nam Mỹ lại có thể khiến ruộng lúa ở Đồng bằng sông Cửu Long nhiễm mặn hay khiến miền Bắc chìm trong những đợt rét đậm kéo dài cả tháng trời, thì không nhiều người trả lời được một cách rành mạch.
Trong bài viết này, AZLMH sẽ cùng bạn đi từ gốc rễ của vấn đề, tức là chuyện gì thực sự diễn ra trên mặt biển xích đạo, cho đến những dấu vết cụ thể mà mỗi pha để lại trên từng vùng miền của Việt Nam, dựa trên số liệu của Trung tâm Dự báo Khí tượng Thủy văn quốc gia và các phân tích của Hội Khí tượng Thủy văn Việt Nam, để bạn có được một bức tranh trọn vẹn thay vì những mảnh thông tin rời rạc.
Câu chuyện năm nay đáng để tìm hiểu kỹ hơn mọi năm, bởi El Niño 2026 đã hình thành nhanh hơn nhiều chu kỳ trước và đang được các cơ quan dự báo trong nước lẫn quốc tế đánh giá có thể lọt vào nhóm mạnh nhất kể từ năm 1950, ngang tầm với những đợt từng để lại hậu quả nặng nề như 1997-1998 hay 2015-2016.
Hiểu đúng về El Niño và La Niña vì thế không còn là kiến thức chỉ để trả bài môn địa lý, mà trở thành nền tảng giúp bạn đọc bản tin dự báo một cách tỉnh táo hơn, biết lúc nào nên tích trữ nước, lúc nào cần gia cố nhà cửa, và lúc nào tuyệt đối không được chủ quan dù bầu trời đang có vẻ yên ả.
El Niño, La Niña là gì: hai pha đối lập trong cùng một nhịp thở của Thái Bình Dương
Cái tên El Niño bắt nguồn từ tiếng Tây Ban Nha với nghĩa là “cậu bé”, vốn được ngư dân Peru dùng từ rất lâu để gọi dòng nước ấm bất thường hay xuất hiện ngoài khơi vào khoảng dịp Giáng sinh, thời điểm mà những luồng cá quen thuộc bỗng dưng thưa thớt hẳn đi. Theo cách định nghĩa của ngành khí tượng, El Niño là hiện tượng lớp nước biển bề mặt ở vùng xích đạo trung tâm và phía đông Thái Bình Dương nóng lên dị thường, thường kéo dài từ 8 đến 12 tháng hoặc lâu hơn, và lặp lại trung bình khoảng 3 đến 4 năm một lần, dù có những giai đoạn nó đến dày hơn hoặc thưa hơn quy luật ấy.
La Niña, mang nghĩa “cô bé”, là hình ảnh phản chiếu ngược lại, khi chính vùng biển nói trên lạnh đi một cách bất thường với chu kỳ xuất hiện tương tự hoặc thưa hơn El Niño. Điểm đáng chú ý là La Niña thường “ở lại” lâu hơn người anh em của mình, bởi theo chuỗi số liệu quan trắc từ năm 1950, mỗi lần La Niña xuất hiện kéo dài trung bình khoảng 15,4 tháng, và đợt dai dẳng nhất từng ghi nhận lên tới 37 tháng, từ mùa xuân năm 1973 cho đến tận mùa xuân năm 1976.
Cả hai hiện tượng đều gắn chặt với sự dao động của khí áp giữa bờ đông và bờ tây Thái Bình Dương, thường được gọi là Dao động Nam, nên giới khoa học gộp chúng lại dưới một tên chung là ENSO, cách viết tắt quen thuộc để chỉ El Niño và Dao động Nam. Chu kỳ ENSO có ba trạng thái chính nối tiếp nhau là trung tính, El Niño và La Niña, với khoảng thời gian chuyển đổi giữa hai pha nóng và lạnh thường rơi vào khoảng 2 đến 7 năm.
Để dễ hình dung, bạn có thể coi gió tín phong, tức luồng gió thổi đều đặn từ đông sang tây dọc đường xích đạo, chính là “người điều phối” quyết định lớp nước ấm của đại dương sẽ dồn về phía nào:
- Trạng thái trung tính: gió tín phong thổi ổn định, đẩy lớp nước ấm từ phía Nam Mỹ về phía châu Á, trong khi nước lạnh giàu dinh dưỡng từ tầng sâu trồi lên gần bờ biển châu Mỹ để thế chỗ, nuôi dưỡng cả một ngư trường trù phú.
- Khi El Niño xuất hiện: gió tín phong suy yếu, thậm chí đảo chiều, khiến nước ấm tích tụ ở phía đông gần Nam Mỹ, làm không khí phía đó ẩm và ấm hơn, còn phía châu Á, trong đó có Việt Nam, lại trở nên khô hơn.
- Khi La Niña xuất hiện: gió tín phong mạnh lên, dồn thêm nhiều nước ấm về phía tây, khiến vùng biển gần châu Á ấm và ẩm hơn bình thường, kéo theo mưa nhiều hơn, trong khi Nam Mỹ chuyển sang khô và mát.
Muốn biết El Niño hay La Niña đã thực sự xuất hiện hay chưa, các nhà khí tượng thường theo dõi nhiệt độ mặt nước biển tại khu vực Niño 3.4, một dải nằm giữa vĩ độ 5 độ Bắc và 5 độ Nam, kinh độ 120 đến 170 độ Tây. Cơ quan Khí quyển và Đại dương Mỹ (NOAA) xác định El Niño khi trung bình trượt của chuẩn sai nhiệt độ tại đây đạt từ 0,5 độ C trở lên trong 5 kỳ liên tiếp, còn La Niña được công nhận khi trị số này giảm xuống từ âm 0,5 độ C trở xuống; về cường độ, El Niño được xếp ở mức yếu khi chỉ số ONI từ 0,5 đến 0,9 độ C, trung bình từ 1 đến 1,4 độ C, mạnh từ 1,5 đến 1,9 độ C và rất mạnh khi chạm ngưỡng 2 độ C trở lên.
Lịch sử quan trắc từng ghi nhận ba đợt El Niño được xem là “siêu mạnh”, khi nhiệt độ nước biển vượt trung bình nhiều năm hơn 2 độ C, lần lượt vào các năm 1982-1983, 1997-1998 và 2015-2016, trong đó đợt 2015-2016 là mạnh nhất chuỗi số liệu và đã góp phần đưa năm 2016 trở thành năm nóng nhất toàn cầu tính đến thời điểm đó. Ở chiều ngược lại, những đợt La Niña điển hình gần đây rơi vào các giai đoạn 1998-2000, 2007-2008, 2010-2011 và đợt kéo dài ba năm liền 2020-2022.
Một hiểu lầm khá phổ biến mà mình muốn làm rõ là El Niño hay La Niña không phải là biến đổi khí hậu, bởi theo khoản 13 Điều 3 Luật Khí tượng thủy văn 2015, biến đổi khí hậu là sự thay đổi của khí hậu trong một khoảng thời gian dài, biểu hiện qua sự nóng lên toàn cầu, nước biển dâng và gia tăng các hiện tượng cực đoan, trong khi ENSO là một dao động tự nhiên có tính chu kỳ đã tồn tại từ trước khi con người đo đạc được nó. Dù vậy, hai thứ không hoàn toàn tách rời, vì khi một đợt El Niño mạnh chồng lên nền nhiệt vốn đã bị biến đổi khí hậu đẩy cao, những kỷ lục nắng nóng mới rất dễ bị xô đổ, và các nhà khoa học cũng lo ngại biến đổi khí hậu đang khiến ENSO diễn biến dị thường hơn cả về cường độ lẫn chu kỳ xuất hiện.
Ảnh hưởng tới thời tiết Việt Nam: khi El Niño và La Niña thay nhau cầm trịch
Nằm ở rìa phía tây Thái Bình Dương, Việt Nam đứng đúng vào vùng “hứng” trọn hệ quả mỗi khi lớp nước ấm của đại dương đổi hướng, nên có thể tóm gọn một cách dễ nhớ rằng El Niño thường mang đến nắng nóng, khô hạn và ít bão, còn La Niña lại kéo theo mưa nhiều, bão dày và mùa đông lạnh sâu hơn. Tuy nhiên, các chuyên gia luôn nhấn mạnh rằng không có hai đợt ENSO nào giống hệt nhau, vì tác động thực tế còn phụ thuộc vào cường độ, thời điểm bắt đầu, độ dài của từng đợt và sự tương tác với nhiều yếu tố khí hậu khác.
Với El Niño, dấu hiệu dễ nhận thấy nhất là bão thưa đi rõ rệt, bởi thống kê cho thấy trong điều kiện El Niño, số cơn bão và áp thấp nhiệt đới ảnh hưởng đến nước ta ít hơn trung bình nhiều năm khoảng 28%, tương đương từ mức trung bình 0,58 cơn mỗi tháng giảm xuống còn khoảng 0,42 cơn. Những cơn bão ít ỏi ấy lại thường tập trung vào giữa mùa, khoảng tháng 7 đến tháng 9, thay vì dồn về những tháng cuối năm như nhiều người vẫn quen nghĩ.
Song song đó, các đợt không khí lạnh tràn về cũng ít hơn và kết thúc sớm hơn bình thường, khiến nhiệt độ trung bình các tháng đều nhích lên, trong đó sự chênh lệch thể hiện rõ hơn vào mùa đông so với mùa hè, và các tỉnh phía Nam chịu tác động mạnh hơn phía Bắc. Về lượng mưa, El Niño thường làm hụt mưa trên hầu khắp cả nước ở mức phổ biến từ 25 đến 50%, rõ nhất là ở Bắc Trung Bộ, đẩy nhiều địa phương có nhu cầu dùng nước lớn cho sản xuất và sinh hoạt vào nguy cơ khô hạn cục bộ hoặc trên diện rộng.
Thế nhưng ít mưa không đồng nghĩa với an toàn tuyệt đối, vì El Niño còn khiến mưa biến động thất thường hơn và đôi khi tạo ra những kỷ lục về lượng mưa lớn nhất trong 24 giờ, như trận mưa lịch sử ở Quảng Ninh vào cuối tháng 7/2015 hay đợt lũ lịch sử ở Quảng Nam, Quảng Ngãi cuối tháng 9/2009 sau cơn bão Ketsana, cả hai đều xảy ra đúng lúc El Niño đang hoạt động.
Đợt El Niño 2015-2016 là minh chứng rõ ràng nhất cho sức nóng mà hiện tượng này có thể gây ra, khi năm 2015 ghi nhận những đợt nắng nóng kéo dài kỷ lục, dài nhất tới 39 ngày ở Bắc Trung Bộ, 36 ngày ở Trung Trung Bộ và 32 ngày ở Nam Trung Bộ, với trạm Con Cuông ở Nghệ An đo được 42,7 độ C vào ngày 30/5/2015, thuộc hàng cao nhất từng được ghi nhận tại Việt Nam. Cũng trong năm đó, Biển Đông chỉ có 5 cơn bão và 2 áp thấp nhiệt đới, xấp xỉ một nửa trung bình nhiều năm, trong khi dòng chảy trên nhiều hệ thống sông ở Trung Bộ, Tây Nguyên và Nam Bộ suy kiệt từ cuối 2015 sang đầu 2016, kéo theo hạn hán gay gắt và xâm nhập mặn lấn sâu vào nội đồng Đồng bằng sông Cửu Long.
La Niña thì vẽ nên một bức tranh gần như đối lập, khi số bão và áp thấp nhiệt đới tăng lên khoảng 0,80 cơn mỗi tháng, tức nhiều hơn trung bình chừng 38%, và chúng thường dồn vào nửa cuối mùa bão từ tháng 9 đến tháng 11, trùng khớp với mùa mưa chính của miền Trung. Chính sự cộng hưởng giữa bão, áp thấp và mưa lớn kéo dài ấy là lý do những năm La Niña thường gắn liền với lũ lụt, lũ quét và sạt lở đất ở dải đất hẹp ven biển miền Trung cũng như khu vực vùng núi phía Bắc.
Nhiệt độ trung bình các tháng trong thời kỳ La Niña thường thấp hơn bình thường, và lần này miền Bắc mới là nơi chịu ảnh hưởng nhiều hơn miền Nam, với những đợt không khí lạnh kéo dài và sâu hơn. Đợt rét đậm, rét hại kéo dài 38 ngày vào tháng 1 và tháng 2/2008 là ví dụ điển hình, khi gây thiệt hại khoảng 180.000 ha lúa, làm chết gần 110.000 con vật nuôi, với tổng thiệt hại ước tính khoảng 400 tỷ đồng.
Giai đoạn La Niña ba năm liền 2020-2022 tiếp tục để lại những con số nặng nề, riêng năm 2020 cả nước hứng chịu 16 trên 22 loại hình thiên tai với 14 cơn bão và áp thấp nhiệt đới, 120 trận lũ quét và sạt lở đất cùng 265 trận dông lốc, sét, làm 357 người chết và mất tích, thiệt hại trên 39.960 tỷ đồng; sang năm 2022, thiên tai tiếp tục khiến 175 người chết và mất tích với thiệt hại kinh tế gần 19.500 tỷ đồng. Dù vậy, La Niña cũng không phải lúc nào cũng mang đến nguồn nước dồi dào cho mọi nơi, vì lượng mưa phân bố không đều vẫn có thể khiến một số khu vực phía Nam trải qua những đợt khô hạn cục bộ.
Quay trở lại với thời điểm hiện tại, El Niño 2026 đã chính thức hình thành khi chuẩn sai nhiệt độ mặt nước biển tại khu vực Niño 3.4 chạm ngưỡng 0,5 độ C vào tháng 5 rồi tăng lên khoảng 0,7 độ C ngay đầu tháng 6, một tốc độ chuyển pha được đánh giá là khá nhanh so với thông thường. Các bản tin gần đây của cơ quan khí tượng cho thấy xác suất El Niño đạt cường độ mạnh đến rất mạnh lên tới khoảng 90% trong giai đoạn tháng 8 đến tháng 10/2026 và tăng lên 95% trong thời kỳ tháng 11/2026 đến tháng 1/2027, với đỉnh điểm dự kiến rơi vào khoảng tháng 9 đến tháng 11 trước khi suy yếu dần từ tháng 12 nhưng vẫn duy trì ở mức mạnh sang đầu năm sau.
Đi kèm với kịch bản ấy, nền nhiệt cả nước trong những tháng cuối năm 2026 được dự báo cao hơn trung bình nhiều năm từ 0,5 đến 1,5 độ C, riêng giai đoạn tháng 10 đến tháng 12 có nơi cao hơn từ 1 đến 2 độ C, kéo theo một mùa đông nhiều khả năng ấm hơn bình thường, không khí lạnh hoạt động yếu và rét đậm, rét hại có thể đến muộn. Trên Biển Đông, từ nay đến cuối năm chỉ dự kiến có khoảng 4 đến 6 cơn bão và áp thấp nhiệt đới, trong đó chừng 1 đến 3 cơn ảnh hưởng trực tiếp đến đất liền, còn lượng mưa tháng 10 và tháng 11 tại khu vực từ Nam Nghệ An đến Duyên hải Nam Trung Bộ có thể thấp hơn trung bình nhiều năm từ 20 đến 40%, và mùa mưa ở Nam Bộ có khả năng kết thúc sớm hơn thường lệ từ 10 đến 20 ngày, vào khoảng đầu đến giữa tháng 11.
Điều đó đồng nghĩa với việc mùa khô 2026-2027 sẽ là phép thử thực sự cho khả năng chống chịu của Trung Bộ, Tây Nguyên và Nam Bộ trước nguy cơ hạn hán, thiếu nước và xâm nhập mặn, và theo cảnh báo của UNICEF, những rủi ro lớn nhất tại Việt Nam được dự báo bắt đầu từ cuối năm 2026 và kéo dài qua mùa khô đến khoảng tháng 5/2027. Tuy vậy, bạn cũng đừng vội nghĩ năm El Niño là năm “nghỉ bão”, bởi Trung tâm Dự báo Khí tượng Thủy văn quốc gia từng lưu ý rằng dù số lượng ít hơn, những năm El Niño vẫn có thể xuất hiện các cơn bão rất mạnh, trong khi các tháng 11 và 12 tới đây Trung Bộ vẫn có thể hứng những đợt mưa lớn khi bão hoặc áp thấp nhiệt đới kết hợp với không khí lạnh.
Từ những phân tích trên, mình gợi ý bạn và gia đình nên chủ động chuẩn bị một vài việc đơn giản nhưng thiết thực trong những tháng sắp tới:
- Tích trữ và tiết kiệm nước: các hộ gia đình ở Nam Trung Bộ, Tây Nguyên và Nam Bộ nên kiểm tra bồn chứa, lu khạp từ sớm, vì mùa mưa kết thúc sớm đồng nghĩa với quãng thời gian thiếu nước sẽ dài hơn mọi năm.
- Theo dõi độ mặn trước khi lấy nước: bà con trồng lúa và cây ăn trái ở Đồng bằng sông Cửu Long cần cập nhật bản tin xâm nhập mặn thường xuyên để chủ động thời điểm đóng mở cống, lấy nước ngọt vào ruộng vườn.
- Bảo vệ sức khỏe trước nắng nóng kéo dài: người cao tuổi, trẻ nhỏ và người lao động ngoài trời nên hạn chế ra đường vào khung giờ trưa, uống đủ nước và để ý các dấu hiệu say nắng, sốc nhiệt.
- Không lơ là với bão muộn và mưa lớn cục bộ: người dân miền Trung vẫn nên rà soát mái nhà, cây xanh quanh nhà và phương án di dời ở vùng trũng thấp, vùng có nguy cơ sạt lở trong các tháng cuối năm.
El Niño và La Niña sẽ còn thay nhau quay trở lại trong nhiều năm tới, và điều quyết định mức độ thiệt hại không nằm ở việc chúng ta có ngăn được chúng hay không, mà ở chỗ mỗi người nắm thông tin sớm đến đâu và hành động kịp thời đến mức nào. Bạn có thể theo dõi các bản tin trong chuyên mục dự báo thời tiết của AZLMH để nắm bắt diễn biến nắng nóng, mưa bão và những thay đổi bất thường do El Niño gây ra trong suốt mùa khô sắp tới.
