Chiều nào cũng vậy, cứ hơn sáu giờ là ở nhiều góc phố lại có người đứng dò vé trước sạp báo, có người cúi xuống chiếc điện thoại để xem đài miền Bắc vừa quay ra con số gì, và hiếm ai trong số đó dừng lại tự hỏi tờ vé mỏng manh trong tay mình đã đi qua bao nhiêu chặng đường mới trở thành một thói quen gần gũi đến vậy. Thật ra, xổ số kiến thiết ở nước ta không tự nhiên mà có, nó gắn liền với những năm tháng ngân sách eo hẹp, với khẩu hiệu “ích nước lợi nhà” quen thuộc và với cả những thăng trầm mà đất nước đã trải qua suốt gần một thế kỷ.
Trong bài viết này, AZLMH sẽ cùng bạn lần ngược lại câu chuyện ấy, đi từ những trò rút thăm thời cổ đại trên thế giới cho đến tờ vé số kiến thiết đầu tiên được phát hành vào dịp Tết năm 1962, để bạn hiểu rõ xổ số kiến thiết Việt Nam ra đời từ khi nào, vì sao Nhà nước lại lựa chọn cách huy động vốn đặc biệt này, và hôm nay mỗi tờ vé mình mua đang góp phần vào những công trình nào cho xã hội.
Nguồn gốc ra đời của xổ số trên thế giới – câu chuyện bắt đầu từ rất xa
Trước khi nói về xổ số kiến thiết ở Việt Nam, mình nghĩ bạn nên biết rằng ý tưởng dùng may rủi để gom tiền làm việc chung không phải do người Việt nghĩ ra, mà đã tồn tại hàng nghìn năm trước ở cả phương Tây lẫn phương Đông. Điểm thú vị là dù mỗi nơi tổ chức theo một cách khác nhau, các hình thức xổ số thời xưa đều có chung một điểm: người tham gia bỏ ra một khoản nhỏ để đổi lấy cơ hội trúng thưởng lớn, còn phần tiền dư ra thì được dùng để xây dựng, sửa chữa hoặc cứu trợ cộng đồng. Chính tinh thần đó, sau nhiều thế kỷ, đã theo chân người Pháp vào Đông Dương và để lại dấu ấn rõ nét trong cách người Việt nhìn nhận tờ vé số ngày nay.
Từ trò rút thăm thời cổ đại đến khoản quỹ sửa sang thành La Mã
Những hình thức rút thăm có thưởng đã xuất hiện từ thời Hy Lạp cổ đại, khi người ta dùng những viên bi hoặc mảnh vật nhỏ để chọn ngẫu nhiên người may mắn trong các dịp tụ họp, và trò chơi này nhanh chóng trở thành thú tiêu khiển được nhiều tầng lớp yêu thích. Sang thời La Mã, việc rút thăm tặng quà trở thành một tiết mục giải trí quen thuộc trong những bữa tiệc của giới quý tộc, nơi khách mời được phát phiếu và chờ đến cuối buổi để xem ai mang về món quà giá trị nhất. Đáng chú ý hơn cả, nhiều tài liệu lịch sử cho rằng Hoàng đế Augustus đã từng tổ chức xổ số để lấy tiền tu bổ thành Rome, và đây được xem là một trong những lần đầu tiên xổ số được dùng một cách có chủ đích để phục vụ việc xây dựng chung.
Châu Âu dùng xổ số để xây tường thành, bến cảng và giúp người nghèo
Bước sang thời Trung cổ và giai đoạn từ thế kỷ 15 đến thế kỷ 19, xổ số ở châu Âu dần chuyển từ một trò vui trong tiệc tùng thành công cụ gây quỹ được chính quyền cho phép và quản lý. Các thị trấn ở Vùng đất Thấp, tức khu vực Hà Lan và Bỉ ngày nay, đã ghi chép về những đợt xổ số từ khoảng giữa thế kỷ 15 nhằm lấy tiền xây tường thành và hỗ trợ người nghèo. Đến năm 1567, Nữ hoàng Elizabeth I cho phép tổ chức đợt xổ số quốc gia đầu tiên của nước Anh, với số tiền thu được dùng để sửa sang bến cảng và các công trình công cộng. Từ đây, mô hình xổ số phục vụ phúc lợi xã hội lan rộng khắp châu Âu, trở thành tiền đề cho các loại hình xổ số do nhà nước điều hành sau này.
Ở phương Đông, trò rút thăm đã có mặt từ thời nhà Hán
Không chỉ phương Tây, ở phương Đông người ta cũng biết đến các trò chơi may rủi từ rất sớm, và nhiều tài liệu thường nhắc đến thời nhà Hán bên Trung Hoa, cách đây hơn hai nghìn năm, như một trong những giai đoạn xuất hiện hình thức chọn số, rút thăm để trao thưởng. Dù các ghi chép về thời kỳ này còn mang nhiều yếu tố truyền miệng và chưa thể khẳng định chính xác từng chi tiết, mình vẫn thấy đó là một minh chứng cho thấy nhu cầu thử vận may là điều rất tự nhiên ở con người, bất kể họ sống ở đâu. Điều quan trọng là qua thời gian, các nhà nước đã nhận ra rằng thay vì để nhu cầu ấy trôi vào những sòng bạc tự phát, họ có thể tổ chức nó một cách minh bạch để biến thành nguồn lực chung.
Xổ số kiến thiết Việt Nam ra đời từ khi nào và vì sao lại có?
Nếu hỏi xổ số kiến thiết Việt Nam ra đời từ khi nào, câu trả lời mà phần lớn tài liệu chính thống thống nhất là dịp Tết Nguyên đán năm 1962, khi tờ vé số kiến thiết đầu tiên được phát hành tại Hà Nội. Tuy vậy, để hiểu trọn vẹn vì sao lại có xổ số kiến thiết, bạn cần lùi xa hơn một chút, về thời Pháp thuộc và giai đoạn đất nước chia cắt hai miền, bởi chính những lần phát hành vé số trước đó đã chuẩn bị cho người Việt một thói quen quen thuộc. Phần dưới đây, AZLMH sẽ đi lần lượt qua từng cột mốc, từ những đợt xổ số gây quỹ nhỏ lẻ cuối thế kỷ 19 cho đến hệ thống xổ số ba miền mà bạn đang theo dõi mỗi ngày.
Những đợt xổ số gây quỹ nhỏ lẻ từ cuối thế kỷ 19
Khái niệm xổ số theo kiểu hiện đại bắt đầu xuất hiện ở nước ta vào khoảng cuối thế kỷ 19, đầu thế kỷ 20, khi một số tổ chức như nhà thờ hay trường học phải làm đơn xin chính quyền bảo hộ Pháp cho phép phát hành vé để lấy tiền phục vụ hoạt động của mình. Một câu chuyện thường được nhắc tới là việc xây dựng Nhà thờ Lớn Hà Nội, khi phía nhà thờ phải xin phép đến lần thứ ba mới được chấp thuận, rồi lần lượt tổ chức hai đợt xổ số vào năm 1883 và năm 1886, thu về khoảng ba vạn franc Pháp. Đến năm 1902, tại Hội chợ đấu xảo Hà Nội, ban tổ chức thử nghiệm hình thức xổ số vui chơi có thưởng, và kể từ đó việc phát hành vé trong các kỳ đấu xảo trở thành hoạt động thường xuyên, với tiền thu được dành cho mục đích xã hội.
Xổ số Đông Dương năm 1935 – lần đầu vé số có quy mô lớn
Phải đến năm 1935, xổ số mới thật sự được tổ chức bài bản khi chính quyền Pháp cho ra đời Xổ số Đông Dương, phát hành chung trên ba xứ Việt Nam, Lào và Campuchia, với nơi quay số đặt tại Hà Nội vì đây là thủ phủ của Liên bang Đông Dương thời bấy giờ. Ở giai đoạn đầu, mỗi năm chỉ có một kỳ phát hành, giá vé là một đồng bạc Đông Dương, còn giải cao nhất lên tới một vạn đồng, một khoản tiền mà người bình thường khó có thể tích góp được dù làm lụng cả đời. Do bán xuyên biên giới nên tờ vé được in bằng nhiều thứ tiếng, trang trí bằng hình ảnh công trình kiến trúc tiêu biểu, và khi sức mua tăng lên thì số kỳ phát hành được nâng thành bốn lần mỗi năm, trước khi chấm dứt vào năm 1944 do tình hình chính trị rối ren.
Miền Nam giai đoạn 1951–1975: xổ số quốc gia và những buổi quay số có ca nhạc
Sau khi đất nước bị chia cắt, vé số xuất hiện trở lại ở miền Nam từ năm 1951 dưới thời Quốc trưởng Bảo Đại, ban đầu chủ yếu dành cho tầng lớp khá giả với giá mười đồng một vé, phát hành mỗi quý một lần và giải độc đắc lên tới một triệu đồng. Đến thời chính quyền Ngô Đình Diệm, xổ số được mở rộng ra mọi tầng lớp, có cả nhạc cổ động, cho phép dùng vé số thay tiền nộp phạt hành chính, còn buổi quay số hằng tuần được tổ chức trang trọng tại rạp Norodom kèm tiết mục tân nhạc của ca sĩ nổi tiếng. Sau khi các sòng bạc lớn bị đóng cửa vào năm 1955, vé số bán chạy đến mức có lúc xuất hiện chợ đen, bên cạnh đó còn có loại vé do trường học, tổ chức tôn giáo phát hành với giải thưởng là hiện vật như xe đạp, máy may.
Tết năm 1962 – tờ vé xổ số kiến thiết đầu tiên của miền Bắc
Ở miền Bắc, câu chuyện mang một màu sắc hoàn toàn khác, bởi xổ số kiến thiết ra đời với nhiệm vụ rõ ràng chứ không thuần túy để giải trí. Theo những tư liệu còn lưu lại, cuối năm 1961, ông Nguyễn Tiến Đức, khi đó là Phó Chủ tịch Ủy ban hành chính thành phố Hà Nội, đã xin ý kiến Chủ tịch Hồ Chí Minh về việc phát hành xổ số, và sau quá trình cân nhắc, Bác đồng ý cho phát hành thử một đợt vé giá rẻ vào dịp Tết Nguyên đán năm 1962. Tờ vé chỉ có giá vài hào, giải thưởng là những món đồ đáng mơ ước thời bao cấp như xe máy Simson hay xe đạp Phượng Hoàng, vé được bán tại quầy và phân phối về tận các cơ quan, xí nghiệp. Đợt thí điểm thu về khoản tiền lớn sau khi trừ chi phí trả thưởng, và năm 1962 từ đó được xem là cột mốc khai sinh xổ số kiến thiết Việt Nam.
Vì sao Nhà nước quyết định phát hành xổ số kiến thiết?
Lý do lớn nhất nằm ở hoàn cảnh đặc biệt của những năm đầu thập niên 1960, khi miền Bắc vừa phải xây dựng lại cơ sở hạ tầng sau chiến tranh, vừa phải dồn sức chi viện cho chiến trường miền Nam, trong khi đời sống người dân còn nghèo nên nguồn thu thuế rất hạn chế. Xổ số kiến thiết khi đó giống như một lời kêu gọi đóng góp tự nguyện, giúp Nhà nước gom những đồng tiền nhàn rỗi trong dân để làm đường sá, trường học, bệnh viện mà không phải tăng thêm gánh nặng thuế khóa cho ai. Bên cạnh đó, việc tổ chức xổ số công khai, có giám sát cũng là cách để kéo nhu cầu thử vận may của người dân ra khỏi các hình thức cờ bạc trái phép, và khẩu hiệu “ích nước lợi nhà” ra đời từ chính ý nghĩa kép ấy.
Sau năm 1975, xổ số kiến thiết lan rộng ra miền Trung và miền Nam
Khi đất nước thống nhất, nhu cầu tái thiết sau chiến tranh lại càng lớn, và mô hình xổ số kiến thiết vốn đã chứng minh hiệu quả ở miền Bắc được nhân rộng ra cả nước. Theo nhiều tư liệu, khoảng năm 1977 tỉnh Khánh Hòa lần đầu quay số mở thưởng ở khu vực miền Trung, còn ở miền Nam, các công ty xổ số kiến thiết cấp tỉnh lần lượt được thành lập trong giai đoạn cuối thập niên 1970, đầu thập niên 1980. Một chi tiết mà mình thấy rất thú vị là vào thập niên 1980, giải thưởng được săn đón nhất là chiếc xe máy Honda Cub được in ngay trên tờ vé, có giá trị ngang một căn hộ tập thể ở Hà Nội lúc bấy giờ. Đến cuối thập niên 1990, xổ số đã có mặt ở hơn bốn mươi tỉnh thành và được chia thành ba khu vực Bắc, Trung, Nam như bạn thấy ngày nay.
Xổ số kiến thiết hôm nay đang đóng góp những gì cho xã hội?
Hơn sáu mươi năm sau tờ vé đầu tiên, xổ số kiến thiết đã trở thành một trong những nguồn thu quan trọng của nhiều địa phương, với 63 công ty xổ số kiến thiết cùng một công ty xổ số điện toán đang hoạt động và đang trong lộ trình sắp xếp lại sau khi cả nước gộp còn 34 tỉnh thành. Theo số liệu của Bộ Tài chính, riêng năm 2025 doanh thu toàn ngành đạt gần 177.200 tỷ đồng, còn trong giai đoạn từ 2013 đến 2025 ngành xổ số đã nộp ngân sách khoảng 439.000 tỷ đồng. Nguồn tiền này được để lại cho địa phương để chi cho y tế, giáo dục, an sinh xã hội, đồng thời hoạt động bán vé còn tạo việc làm cho khoảng nửa triệu người, phần đông là người lớn tuổi, người khuyết tật và lao động có hoàn cảnh khó khăn.
Theo dõi kết quả xổ số mỗi ngày cùng AZLMH
Từ chỗ phải chen nhau trước bảng niêm yết hay ngồi canh chiếc đài bán dẫn, giờ đây bạn chỉ cần vài giây là đã có thể dò vé ngay trên điện thoại, và AZLMH được xây dựng để giúp việc tra cứu ấy trở nên nhanh, chính xác và dễ nhìn nhất có thể. Nếu bạn đang theo dõi đài miền Bắc, hãy xem kết quả xổ số miền Bắc hôm nay được cập nhật trực tiếp từng giải ngay khi quay thưởng, kèm bảng thống kê các kỳ trước để bạn tiện đối chiếu. Dù vậy, mình vẫn mong bạn luôn nhớ rằng xổ số kiến thiết trước hết là một hình thức giải trí mang tinh thần đóng góp cho cộng đồng, nên hãy mua vé trong khả năng của mình và xem mỗi lần trúng thưởng là một niềm vui bất ngờ chứ đừng coi đó là cách làm giàu.
