Tấm vé số mười nghìn đồng mua vội ở quán nước đầu ngõ vốn chỉ là một niềm vui nhỏ, một chút hồi hộp chờ đến giờ quay thưởng buổi chiều, nhưng với không ít người, niềm vui ấy lặng lẽ biến thành thói quen phải mua mỗi ngày, rồi thành cảm giác bứt rứt không yên nếu bỏ lỡ một kỳ. Ranh giới giữa giải trí và lệ thuộc mỏng hơn nhiều so với những gì bạn nghĩ, và trong bài viết này, mình sẽ cùng bạn nhìn thẳng vào những dấu hiệu nghiện xổ số cũng như cách kiểm soát để việc chơi luôn nằm trong tầm tay của chính mình.
1. Tổng quan về chơi xổ số có trách nhiệm
Xổ số là hình thức dự thưởng dựa hoàn toàn vào may rủi, trong đó người chơi bỏ ra một khoản tiền nhỏ để mua vé với hy vọng dãy số của mình trùng với kết quả quay thưởng và nhận về giải thưởng có giá trị lớn hơn nhiều lần. Ở Việt Nam, những hình thức hợp pháp mà bạn thường gặp là xổ số kiến thiết của ba miền Bắc, Trung, Nam do các công ty xổ số địa phương phát hành, cùng với xổ số điện toán Vietlott, và tất cả đều chỉ dành cho người từ đủ mười tám tuổi trở lên. Trong khi đó, các hình thức ăn theo kết quả xổ số như ghi lô, đánh đề là hành vi đánh bạc trái phép, vừa có thể bị xử lý theo pháp luật, vừa là con đường trượt dài nhanh nhất khiến nhiều người mất kiểm soát.
Chơi xổ số có trách nhiệm nghĩa là bạn xem tấm vé như một khoản chi cho giải trí, giống như tiền mua vé xem phim hay một ly cà phê cuối tuần, chứ không phải một kênh đầu tư hay cách để đổi đời. Người chơi có trách nhiệm luôn dùng tiền nhàn rỗi, tự đặt ra giới hạn chi tiêu từ trước và tuân thủ giới hạn đó, chấp nhận rằng phần lớn những tấm vé sẽ không trúng, đồng thời không để chuyện mua số chen vào công việc, gia đình hay sức khỏe của mình. Đó là lý do AZLMH luôn khuyến khích bạn đọc dò kết quả với một tâm thế thoải mái, trúng thì vui, trượt thì cũng chẳng có gì phải tiếc nuối hay tìm cách gỡ lại.
Ở chiều ngược lại, nghiện xổ số là một biểu hiện của rối loạn đánh bạc, khi người chơi bị thôi thúc phải tiếp tục mua vé bất chấp số tiền đã mất và những hệ lụy đang kéo đến với cuộc sống. Các tổ chức chuyên về vấn đề cờ bạc trên thế giới như Hội đồng Quốc gia về Vấn đề Cờ bạc của Mỹ đều xác định đây là một chẩn đoán sức khỏe tâm thần được công nhận chính thức, và bất kỳ ai tham gia đánh bạc, kể cả chỉ mua vé số, cũng đều có thể rơi vào tình trạng này. Điều đáng nói là xổ số thường bị xem nhẹ vì giá vé rẻ và mang tính “phổ thông”, nên người trong cuộc lại càng khó nhận ra mình đã bước qua lằn ranh từ lúc nào.
2. Dấu hiệu nghiện xổ số mà bạn nên nhận ra sớm
Nghiện xổ số hiếm khi ập đến trong một sớm một chiều, mà thường âm thầm tích tụ qua từng tờ vé, từng lần “suýt trúng”. Bạn hãy thử thành thật đối chiếu bản thân hoặc người thân với những dấu hiệu dưới đây:
- Lúc nào cũng nghĩ về các con số, từ biển số xe gặp ngoài đường, ngày sinh của người quen cho đến giấc mơ đêm qua, tất cả đều được quy ra số để mua;
- Số lượng vé mua mỗi ngày tăng dần, từ một tờ lên vài tờ, rồi mua cả chục tờ cùng một dãy số hoặc mua dàn trải ở nhiều đài mới cảm thấy đủ hồi hộp;
- Thua liên tiếp nhưng không dừng lại, ngược lại còn mua nhiều hơn với suy nghĩ phải “gỡ” lại số tiền đã mất;
- Đã nhiều lần tự hứa sẽ bớt mua hoặc ngừng hẳn nhưng không giữ được lời hứa với chính mình;
- Cảm thấy bồn chồn, cáu kỉnh, dễ nổi nóng vào những ngày không mua được vé hoặc khi bị người nhà nhắc nhở;
- Tìm đến việc mua số như một cách để quên đi chuyện buồn, áp lực công việc hay cảm giác bế tắc trong cuộc sống;
- Giấu giếm vợ chồng, cha mẹ về số tiền đã chi cho vé số, nói dối về khoản lương hoặc lén lút xé bỏ những tấm vé trượt;
- Bỏ bê công việc, lơ là con cái để ngồi chờ giờ quay thưởng, dò đi dò lại kết quả hàng chục lần dù biết mình đã trượt;
- Vay mượn bạn bè, cầm cố tài sản hoặc dùng cả tiền chợ, tiền học của con để mua vé;
- Từ mua vé số chuyển dần sang ghi lô, đánh đề với số tiền ngày một lớn để tìm cảm giác mạnh hơn.
Phần lớn người mua vé số bình thường sẽ dừng lại khi đã hết khoản tiền dành riêng cho giải trí và không mấy bận tâm nếu vé trượt, còn người đã nghiện thì ngược lại, mỗi lần thua lại là một lý do để mua tiếp, và vòng xoáy ấy cứ thế bào mòn túi tiền lẫn tinh thần của họ theo thời gian. Bạn cũng cần lưu ý rằng số tiền thua nhiều hay ít, hay việc mua mỗi ngày hay chỉ thỉnh thoảng, không phải là thước đo quyết định, bởi chỉ cần chuyện mua số bắt đầu ảnh hưởng đến các mối quan hệ, công việc, sức khỏe hay bất kỳ khía cạnh nào khác của cuộc sống, đó đã là một hành vi có vấn đề.
Nếu bạn thấy mình trùng khớp với vài dấu hiệu kể trên, đặc biệt là việc đuổi theo khoản thua và giấu giếm người thân, mình nghĩ đã đến lúc bạn nên dừng lại một nhịp, nói chuyện thẳng thắn với người mình tin tưởng và cân nhắc tìm đến sự hỗ trợ của bác sĩ hoặc chuyên gia tâm lý thay vì cố tự mình gồng gánh.
3. Vì sao xổ số dễ khiến người chơi sa đà
Đến nay, giới chuyên môn vẫn chưa thể chỉ ra một nguyên nhân duy nhất khiến một người nghiện cờ bạc, mà thường đó là sự cộng hưởng của các yếu tố sinh học, tâm lý và môi trường sống. Riêng với xổ số, có vài đặc điểm khiến bộ não con người rất dễ bị cuốn vào. Thứ nhất là phần thưởng bất định, khi bạn không bao giờ biết lần nào sẽ trúng, não bộ tiết ra dopamine, chất dẫn truyền tạo cảm giác hưng phấn, ngay trong lúc chờ đợi, và chính cảm giác chờ đợi ấy mới là thứ khiến người ta quay lại. Thứ hai là cảm giác “suýt trúng”, khi dãy số của bạn chỉ lệch một chữ so với giải đặc biệt, não bộ lại xử lý nó gần giống như một chiến thắng, khiến bạn tin rằng mình đang tiến rất gần đến vận may.
Thêm vào đó là ảo tưởng kiểm soát, khi người chơi tin rằng việc soi cầu, thống kê lô gan hay giải mã giấc mơ có thể giúp họ đoán trước kết quả, trong khi thực tế mỗi kỳ quay là hoàn toàn độc lập và con số lâu chưa về chẳng hề có cơ hội cao hơn con số vừa về hôm qua. Để bạn dễ hình dung, xác suất trúng giải độc đắc Vietlott Mega 6/45 với một bộ số là khoảng một phần hơn tám triệu, và không một phương pháp thống kê nào có thể thay đổi được con số đó. Nhịp quay thưởng diễn ra mỗi ngày cũng là một yếu tố đáng lo, bởi các nghiên cứu ghi nhận rằng hình thức nào cho ra kết quả càng nhanh và càng dày thì người chơi càng dễ mất kiểm soát.
Bên cạnh đặc thù của trò chơi, một số yếu tố nguy cơ khiến một người dễ rơi vào tình trạng nghiện xổ số hơn những người khác bao gồm:
- Vấn đề sức khỏe tâm thần: người đang mắc trầm cảm, rối loạn lo âu, rối loạn lưỡng cực, rối loạn tăng động giảm chú ý hoặc đang lạm dụng rượu bia thường dễ tìm đến cờ bạc như một lối thoát tạm thời;
- Tuổi tác: người trẻ và người trung niên chiếm tỷ lệ cao, đặc biệt những ai tiếp xúc với cờ bạc từ khi còn ở tuổi thiếu niên sẽ có nguy cơ nghiện cao hơn khi trưởng thành;
- Giới tính: nam giới thường gặp tình trạng này nhiều hơn, tuy nhiên phụ nữ bắt đầu chơi ở độ tuổi trung niên lại có xu hướng lún sâu nhanh hơn;
- Gia đình và bạn bè: sống trong môi trường mà cha mẹ, anh em hay hội bạn thân thường xuyên bàn chuyện số má, rủ nhau mua chung khiến bạn dễ coi đó là điều bình thường;
- Áp lực tài chính: những lúc nợ nần, thu nhập bấp bênh, người ta càng dễ đặt niềm tin vào giấc mơ trúng độc đắc để thoát nghèo;
- Tính cách: người bốc đồng, thích cạnh tranh, dễ chán nản hoặc luôn muốn tìm cảm giác mạnh thường khó dừng lại hơn khi đã bắt đầu.
4. Tác hại của nghiện xổ số và cách kiểm soát để chơi có trách nhiệm
Khi chuyện mua số vượt khỏi tầm kiểm soát, cái giá phải trả không chỉ dừng lại ở vài tờ vé trượt mà có thể lan rộng ra mọi mặt của cuộc sống, chẳng hạn như:
- Gia đình lục đục, vợ chồng mất niềm tin, con cái thiếu thốn sự quan tâm và cả vật chất;
- Nợ nần chồng chất, khánh kiệt tài sản, thậm chí vướng vào vay nặng lãi;
- Gặp rắc rối pháp lý khi chuyển sang ghi lô đề hoặc tìm cách kiếm tiền bất chính để tiếp tục chơi;
- Hiệu suất làm việc sa sút, mất việc hoặc bị đồng nghiệp xa lánh;
- Mất ngủ, căng thẳng kéo dài, suy giảm sức khỏe thể chất lẫn tinh thần;
- Trong những trường hợp nặng, người nghiện có thể rơi vào trầm cảm và nảy sinh ý nghĩ tự làm hại bản thân.
Tin tốt là bạn hoàn toàn có thể giữ thói quen mua vé ở mức lành mạnh, hoặc lấy lại quyền kiểm soát nếu đã lỡ sa đà, bằng những việc làm cụ thể như sau:
- Đặt ngân sách cố định cho mỗi tuần hoặc mỗi tháng, chỉ dùng tiền nhàn rỗi và tuyệt đối không vượt qua con số đó dù vừa trúng hay vừa trượt;
- Không bao giờ mua thêm để gỡ, hãy xem mỗi tấm vé đã mua là khoản tiền đã tiêu cho giải trí chứ không phải khoản cần lấy lại;
- Không vay mượn, không dùng thẻ tín dụng hay tiền dành cho chi tiêu thiết yếu để mua vé;
- Tránh xa hoàn toàn lô đề, các hội nhóm soi cầu và những lời mời chào “bao lô chắc ăn” trên mạng;
- Ghi chép lại toàn bộ số tiền đã chi và đã trúng trong một tháng, con số thật trên giấy thường sẽ khiến bạn tỉnh táo hơn mọi lời khuyên;
- Chỉ dò vé một lần sau giờ quay thưởng, ví dụ xem nhanh bảng kết quả XSMB trên AZLMH rồi gác lại, thay vì ngồi canh cả buổi chiều;
- Lấp khoảng thời gian trống bằng những thú vui khác như chạy bộ, đạp xe, học một kỹ năng mới hay đơn giản là dành thời gian nhiều hơn cho gia đình;
- Nhờ người thân giữ giúp phần lớn thu nhập hoặc cùng bạn quản lý chi tiêu trong giai đoạn đầu thay đổi thói quen.
Nếu người trong gia đình, bạn bè hay đồng nghiệp đã từng bày tỏ lo lắng về chuyện mua số của bạn, mình mong bạn hãy lắng nghe họ một cách nghiêm túc thay vì vội vàng phủ nhận, bởi một trong những điểm chung của người nghiện chính là luôn cho rằng mình vẫn ổn và mình có thể dừng bất cứ lúc nào. Nghiện xổ số về bản chất là một vấn đề cảm xúc kéo theo hệ lụy tài chính, nên kể cả khi đã trả hết nợ, những thôi thúc bên trong vẫn có thể quay trở lại nếu bạn không thay đổi tận gốc thói quen của mình.
Trong trường hợp đã tự cố gắng nhiều lần mà vẫn không thể dừng lại, bạn đừng ngần ngại tìm đến bác sĩ chuyên khoa tâm thần hoặc chuyên gia tâm lý tại các cơ sở uy tín như Viện Sức khỏe Tâm thần thuộc Bệnh viện Bạch Mai hay các bệnh viện tâm thần ở địa phương. Liệu pháp nhận thức hành vi được chứng minh là có hiệu quả trong việc giúp người bệnh nhận diện và thay đổi những suy nghĩ sai lệch về may rủi, và trong một số trường hợp, bác sĩ có thể chỉ định thêm thuốc để điều trị các vấn đề đi kèm như trầm cảm hay lo âu. Xổ số chỉ thật sự là niềm vui khi bạn là người nắm quyền quyết định, và AZLMH tin rằng một tấm vé mua với tâm thế nhẹ nhàng sẽ luôn đáng giá hơn rất nhiều so với những giấc mơ đổi đời đánh đổi bằng cả cuộc sống.
